Là nước đang phát triển, Việt Nam có tốc độ tăng trưởng xã hội kinh tế cao và nhu cầu sử dụng năng lượng ngày càng lớn.  Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế chính sách về phát triển năng lượng để hướng đến mục tiêu dài hạn, cũng rất cần việc bảo đảm chuyển dịch năng lượng công bằng, an ninh năng lượng quốc gia.  Thời gian qua, ngành điện đã hoàn thành nhiệm vụ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, bảo đảm cung cấp đủ điện cho nền kinh tế, lưới điện phủ gần 100% các địa phương trên cả nước.  Tuy nhiên, cũng đã bộc lộ một số bất cập trong cơ chế chính sách thu hút đầu tư, giá mua điện cũng như trong điều hành.  Thực trạng và giải pháp nào cho ngành năng lượng Việt Nam trong giai đoạn tới, nhất là năng lượng tái tạo là quan tâm của các nhà quản lý và đầu tư trong và ngoài nước.  Cần nhận diện đầy đủ để chấn chỉnh, tạo tâm thế vững chắc hơn trước những thách thức mới đặt ra.

Xu hướng chuyển đổi năng lượng trên thế giới hướng tới phát triển bền vững

Thế giới đang phải gánh chịu những hậu quả nặng nề do biến đổi khí hậu.  Những hoạt động của con người, trong đó có việc sử dụng nguồn năng lượng dầu mỏ và than đá làm cho khí Cacbon tích tụ ngày càng nhiều trong khí quyển.  Nhu cầu giảm phát thải Cacbon là một thách thức lớn. Chuyển đổi năng lượng là xu hướng mang tính toàn cầu, là giải pháp nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển kinh tế bền vững, chống biến đổi khí hậu.  Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng này.

Xu hướng phát triển năng lượng của thế giới sẽ theo hướng thay thế dần các nguồn năng lượng hóa thạch như than, dầu mỏ, bằng các nguồn năng lượng xanh và sạch hơn  là gió, mặt trời, sinh khối, hydro xanh, methanol… Trong đó, khí tự nhiên đóng vai trò là bước trung gian cho quá trình chuyển đổi này.  Nhiều tập đoàn dầu khí trên thế giới đã xác định định hướng chiến lược chuyển đổi từ mô hình tập đoàn dầu khí thành tập đoàn năng lượng để thích ứng với xu thế và yêu cầu chuyển dịch năng lượng.

Tại Hội nghị các bên tham gia Công ước Khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu lần thứ 26, 147 nước với 90% lượng phát thải trên thế giới đã cam kết giảm lượng phát thải về “0” vào năm 2050.  Và một trong những nội dung quan trọng được hướng tới ở Hội nghị Công ước Khung của Liên hợp quốc lần thứ 27 là công bằng cho việc chuyển đổi năng lượng cũng như giảm phát thải ròng bằng “0” trong thời gian tới.  Cam kết tự chuyển đổi năng lượng công bằng.  Công ước Khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu lần thứ 27 được đưa ra nhằm đạt được ba nội dung cơ bản:

  • Công bằng trong thích ứng biến đổi khí hậu
  • Công bằng trong giảm phát thải khí nhà kính
  • Công bằng trong trách nhiệm của các nước đối với hỗ trợ các nước chịu thiệt hại của biến đổi khí hậu.

Thực trạng chuyển dịch năng lượng hướng tới phát triển bền vững tại Việt Nam

Để tăng cường đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia gắn với thực hiện mục tiêu về trung hoà Cacbon vào năm 2050, Việt Nam đang tích cực tham gia vào xu thế chuyển dịch năng lượng.  Việt Nam còn có lợi thế về tiềm năng có thể xây dựng chính sách bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia bền vững với mức chi phí năng lượng hợp lý, đảm bảo hài hoà lợi ích của Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.  Quá trình chuyển đổi năng lượng được xem như một cơ hội không chỉ giúp Việt Nam thúc đẩy hành động vì khí hậu, không khí sạch, mà còn giúp tạo ra nhiều việc làm mới, tăng trưởng kinh tế tạo một tương lai thịnh vượng bền vững.

Với các chính sách của Đảng và Nhà nước trong những năm qua, quá trình chuyển đổi năng lượng của Việt Nam đã có những bước tiến đáng tin cậy.  Tính đến hết 31/12/2021, Việt Nam đã trở thành một trong những nước đi đầu về công suất lắp đặt điện năng lượng tái tạo trên thế giới và khu vực khi có tổng công suất lắp đặt điện năng lượng tái tạo chiếm 27% tổng công suất lắp đặt của hệ thống, trong đó có: 8.904 MW điện mặt trời, 7660 MW điện mặt trời áp mái, 4.126 MW điện gió, 325 MW điện sinh khối và điện chất thải rắn.  Tỷ trọng điện năng lượng tái tạo năm 2021 của Việt Nam là 11,56%.  Đây là tỷ lệ khá cao trên thế giới.

Tình hình phát thải khí Cacbon từ sử dụng năng lượng của Việt Nam cũng giảm đáng kể qua các năm từ 2011 đến 2021.  Tổng phát thải năm 2021 từ các nguồn bằng 86,94%.  Mức phát thải Cacbon bình quân đầu người đạt 4.30T/người và bình quân năng lượng sơ cấp tiêu thụ đạt 56,93T/EJ.  Giảm so với năm 2011.

Việc phát triển năng lượng tái tạo giúp việt Nam giảm 60% nhiên liệu nhập khẩu, giảm rủi ro từ việc biến động giá nhiên liệu.  Phương thức cấp điện tập trung tại các trung tâm có quy mô lớn với đường dây truyền tải điện 500KV chuyển dần sang cấp điện phân tán tại chỗ theo khu vực sẽ góp phần giảm tổn thất truyền tải điện, tăng tính linh hoạt cho hệ thống điện.  Ngoài ra đầu tư vào năng lượng tái tạo cũng hứa hẹn tao ra hơn 465.000 việc làm mới trong tương lai.

Những giải pháp thiết yếu góp phần giúp quá trình chuyển dịch năng lượng thành công và tầm nhìn đến năm 2050

Việt Nam có tiềm năng rất lớn về năng lượng tái tạo.  Tuy nhiên tỷ lệ đóng góp của năng lượng tái tạo vẫn còn thấp so với các loại năng lượng truyền thống.  Muốn phát triển bền vững, cần phải có các giải pháp thiết thực hơn.  Một số giải pháp thiết yếu cần có là:

  • Xây dựng bộ luật riêng về năng lượng tái tạo.  Sớm nghiên cứu, ban hành Luật năng lượng sạch và năng lượng tái tạo, góp phần tháo gỡ những khó khăn, bất cập, chồng chéo trong các luật liên quan, thúc đẩy việc khai thác năng lượng sạch và năng lượng tái tạo một cách hiệu quả. Hoàn thiện, nghiên cứu thêm quy hoạch phát triển năng lượng sạch và  năng lượng tái tạo. Tạo nền tảng cơ sở pháp lý vững chắc cho việc năng lượng tái tạo phát triển bền vững.
  • Tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước. Phân cấp quản lý nhà nước từ Trung ương đến địa phương, tạo điều kiện kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực năng lượng sạch. Các địa phương tạo điều kiện và ưu tiên quỹ đất cho việc triển khai các dự án phát triển năng lượng sạch.  Xây dựng cổng thông tin cập nhật, tổng hợp các văn bản pháp luật về năng lượng sạch nhằm hỗ trợ nhà đầu tư, doanh nghiệp thuận lợi trong quá trình đầu tư, thực hiện các nghĩa vụ.  Quy định rõ quy trình, thẩm quyền, trách nhiệm của từng cơ quan.  Cải cách các thủ tục hành chính.  Tổ chức thực hiện nghiêm túc, hiệu quả Luật Bảo vệ môi trường, Luật Thuế bảo vệ môi trường, Luật Điện lực, Luật Đầu tư, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, tránh sự chồng chéo về thủ tục từ đó giảm bớt thời gian và chi phí cho nhà đầu tư.
  • Tăng cường hợp tác thu hút nguồn vốn trong và ngoài nước.  Tăng cường thu hút các nguồn vốn từ nước ngoài, bao gồm: vốn viện trợ phát triển chính thức ưu đãi, viện trợ phát triển chính thức không ưu đãi, vay thương mại nước ngoài.  Triển khai mô hình đối tác công tư  để phát huy nguồn lực  khu vực tư nhân để phát triển năng lượng sạch.  Xây dựng cơ chế đặc thù để hỗ trợ, thu hút khu vực tư nhân tham gia vào các dự án năng lượng sạch, năng lượng tái tạo tại theo hình thức đối tác công tư.
  • Đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học công nghệ vào lĩnh vực tái tạo năng lượng.  Chú trọng công tác nghiên cứu khoa học cơ bản trong ngành năng lượng, đầu tư dài hạn cho các dự án nghiên cứu nguồn năng lượng mới, năng lượng sạch để thay thế năng lượng truyền thống xây dựng các cơ chế khuyến khích cho hoạt động sản xuất và sử dụng nhiên liệu thay thế. Hoàn thiện các tiêu chuẩn, kỹ thuật đấu nối lưới điện của các nguồn năng lượng sạch. Xây dựng cơ chế và thiết lập hệ thống cấp chứng chỉ và giao dịch chứng chỉ năng lượng sạch.
  • Tăng cường phát triển năng lượng tái tạo.  Thay thế tối đa các nguồn năng lượng hoá thạch.  Ưu tiên sử dụng năng lượng gió và mặt trời cho phát điện, khuyến khích đầu tư xây dựng các nhà máy điện sử dụng rác thải đô thị, sinh khối và chất thải rắn đi đôi với công tác bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế tuần hoàn. Điều chỉnh cơ chế giá điện năng lượng tái tạo cho phù hợp với thị trường.  Khuyến khích các tổ chức tín dụng trong và ngoài nước tham gia bảo lãnh các dự án về năng lượng tái tạo. Phát huy có hiệu quả chính sách điện nối lưới công bằng minh bạch. Thiết lập các ưu đãi để khuyến khích hàm lượng nội địa, tăng cường đổi mới sáng tạo đáp ứng nhu cầu trong nước.
  • Ban hành các cơ chế chính sách hỗ trợ.  Xây dựng các cơ chế, chính sách đột phá để khuyến khích và thúc đẩy phát triển mạnh mẽ các nguồn năng lượng tái tạo.  Ban hành các chính sách như hỗ trợ hạn ngạch, cơ chế giá cố định, cơ chế đấu thầu, cơ chế cấp chứng chỉ. Thực hiện tốt công tác chuyển đổi mục đích sử dụng đất, đền bù và giải phóng mặt bằng để triển khai các dự án chuyển đổi năng lượng tái tạo.
  • Nâng cao nhận thức của người dân về năng lượng sạch, năng lượng tái tạo. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của phát triển năng lượng sạch, năng lượng tái tạo tại Việt Nam. Thông qua các kênh báo chí truyền thông, các chương trình giáo dục, hay các sáng kiến thay đổi hành vi, giúp định hướng việc sử dụng tiết kiệm và hiệu quả hơn các hàng hóa và dịch vụ thâm dụng cácbon cao.  Nhân rộng các mô hình phát triển năng lượng sạch thành công, qua đó định hướng, khuyến khích sử dụng tiết kiệm, hiệu quả các nguồn năng lượng, bảo vệ môi trường. Khuyến khích và hỗ trợ các cộng đồng phát triển mô hình phát triển và sử dụng năng lượng tái tạo, thực hiện thí điểm, tiến tới nhân rộng các mô hình ngôi nhà xanh, tòa nhà xanh, đô thị xanh và nông thôn xanh.
  • Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực năng lượng sạch.  Xây dựng quy hoạch kế hoạch đào tạo, cơ chế đãi ngộ thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực năng lượng. Có chiến lược xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học công nghệ đầu ngành, có trình độ cao, có khả năng dẫn dắt, định hướng để đáp ứng nhu cầu trong tương lai đối với lao động trong lĩnh vực năng lượng sạch.  Hợp tác, liên kết với các cơ sở đào tạo uy tín trong nước và quốc tế để phát triển nguồn nhân lực cho lĩnh vực năng lượng sạch. Chú trọng đào tạo nghề để có đội ngũ công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ lành nghề đủ khả năng nắm bắt và sử dụng thành thạo các phương tiện kỹ thuật công nghệ hiện đại.

Phát triển năng lượng tái tạo được xem là xu thế tất yếu, thế giới đang ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực trong quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành năng lượng.  Nhìn nhận thực trạng và đưa ra giải pháp phù hợp, Việt Nam với tiềm năng dồi dào hứa hẹn sẽ là một điểm sáng về năng lượng tái tạo. Cùng tìm hiểu ở những bài viết tiếp theo.  Đừng quên theo dõi và cập nhật những thông tin hữu ích trên trang web của chúng tôi. Khi cần, hãy liên hệ với chúng tôi để được hướng dẫn chi iết hơn: letran@corporatecounsel.vn.